Badanie na obecność glukozy w moczu

Badanie na obecność glukozy w moczu jest nieodłącznym elementem badania ogólnego moczu. Obecnie raczej nie wykonuje się izolowanego oznaczania stężenia glukozy w moczu. To stary, mało dokładny sposób, stosowany w samokontroli cukrzycy. Został zastąpiony znacznie lepszymi metodami diagnostycznymi, oceniającymi poziom glikemii w surowicy. U zdrowych osób w moczu nie powinno się wykrywać glukozy. Oczywiście znajdują się w nim śladowe ilości cukru, ale są tak małe, że klasyczne metody diagnostyczne nie są w stanie tego wykryć.

Kiedy w moczu pojawia się glukoza?

Prawidłowo w moczu nie powinno się wykrywać glukozy. Wynika to z mechanizmu produkcji moczu przez nerki. W początkowej fazie przez kłębuszek nerkowy (podstawowa struktura, budująca nerki) zostaje przefiltrowana krew. Powstaje tzw. mocz pierwotny, który przedostaje się do dalszej części kłębuszka – kanalika (cewki) pierwszego rzędu. Mocz pierwotny ma prawie taki sam skład jak surowica krwi (jedynie białek ma znacznie mniej). Poziom glukozy w tym przesączu jest identyczny jak we krwi.

Ponieważ glukoza to podstawowe źródło energii dla każdej komórki w naszym ciele, organizm nie może sobie pozwolić na jej utratę. W kanaliku cała glukoza, jaka się do niego dostała z moczem pierwotnym, powinna zostać wchłonięta z powrotem. Po resorpcji ponownie dostaje się do krwiobiegu, skąd przedostaje się do komórek.

Jednak kanaliki nerkowe mają pewną granicę wydolności przy wchłanianiu zwrotnym glukozy. Są w stanie wychwycić cały cukier, jeżeli jego stężenie nie przekracza 180 mg/dl (10mmol/l). Jest to tak zwany próg nerkowy dla resorpcji glukozy. Gdy we krwi (a więc i w moczu pierwotnym) ilość cukru przekracza powyższe wartości, kanaliki nerkowe nie nadążają z jej wchłanianiem i pozostała ilość glukozy przedostaje się do moczu ostatecznego (czyli tego, jaki wydalamy przez cewkę moczową). Wynika z tego, że glukozę w moczu wykrywa się, gdy jej stężenie w surowicy przekracza próg nerkowy, czyli 180mg/dl. Najczęściej taka sytuacja ma miejsce w cukrzycy.

Znacznie rzadziej glikozuria (wydalanie glukozy z moczem) ma miejsce przy prawidłowym poziomie cukru we krwi. Dzieje się tak, gdy dochodzi do uszkodzenia cewek nerkowych i powikłań nerkowych w cukrzycy. Chore kanaliki nie resorbują glukozy, która przedostaje się do moczu ostatecznego. Przyczyną są tzw. tubulopatie – dziedziczne choroby kanalików nerkowych. Z moczem traci się od kilku do kilkunastu gramów glukozy dziennie. W surowicy natomiast jej stężenie jest prawidłowe lub obniżone.

Oznaczanie stężenia glukozy w moczu

Obecnie raczej nie wykonuje się odrębnych testów na poziom glukozy w moczu. Jest to jeden z elementów ogólnego badania moczu. Glukozę w moczu oznacza się metodami chemicznymi lub paskowymi. Metody chemiczne stosowane są wyłącznie w laboratorium. Pozwalają na dokładne oznaczenie poziomu glukozy w moczu oraz wykrywają obecność innych cukrów (takich, jak laktoza, galaktoza, fruktoza).

Testy paskowe można wykonać w gabinecie lekarskim lub w domu. Polegają na włożeniu do pojemnika z próbką moczu specjalnego paska, na którym znajdują się pola z odczynnikami chemicznymi. Jeżeli w moczu znajduje się glukoza, odpowiednie pole zmienia zabarwienie. Im silniejsza zmiana koloru, tym większa ilość glukozy w moczu. Testy paskowe są bardzo specyficzne dla glukozy, nie wykrywają natomiast innych cukrów. Za ich pomocą nie można też określić dokładnego stężenia glukozy w moczu.

Kiedy wykonać badanie?

Obecnie badanie wydalania glukozy z moczem straciło na znaczeniu. Nie ma już specjalnych wskazań do jego wykonywania. Kiedyś stanowiło podstawę do oceny wyrównania cukrzycy. Cukrzycy kilka razy na dobę badali mocz za pomocą testów paskowych w celu wykrycia glukozy. W chwili obecnej kryteria wyrównania cukrzycy zostały zaostrzone. W żadnym wypadku poziom glukozy we krwi nie powinien przekraczać 180mg/dl. Dlatego badanie poziomu glukozy we krwi jest mało przydatne. Obecnie samokontrolę cukrzycy prowadzi się za pomocą glukometrów, badających stężenie glukozy we krwi.

Dlatego badanie na obecność glukozy w moczu wykonuje się właściwie tylko przy okazji badania ogólnego moczu. Przy przypadkowym wykryciu glikozurii rozszerza się diagnostykę. Kolejnym elementem jest badanie stężenia glukozy w surowicy i czynne poszukiwanie cukrzycy.

Zaburzenia towarzyszące glikozurii

Pojawienie się glukozy w moczu (jeżeli nie wynika z uszkodzenia cewek nerkowych) jest objawem złej samokontroli cukrzycy. Oznacza to, że w organizmie brakuje insuliny, która transportuje glukozę do komórek. Komórkom brakuje podstawowego źródła energii i zaczynają ją wytwarzać w alternatywny, mniej korzystny sposób. Wówczas powstają niekorzystne produkty przemiany materii, dochodzi do kwasicy i zaburzenia równowagi całego organizmu.

Ponadto obecność glukozy w moczu prowadzi do zwiększonego wydalania wody i niektórych elektrolitów. W moczu, oprócz glukozy, stwierdza się obecność ciał ketonowych (niekorzystnych produktów przemiany materii). Poza tym, mocz ma większy ciężar właściwy (z powodu glukozy). Tylko w przypadku izolowanej glikozurii w chorobach cewek nerkowych nie stwierdza się żadnych dodatkowych zaburzeń.

Bibliografia

Kemona H., Mantur M. (red.), Diagnostyka laboratoryjna, Urban & Partner, Wrocław 2010, ISBN 978-83-7609-264-5
Tomaszewski J., Diagnostyka laboratoryjna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 83-200-3591-0
Czech A., Tatoń J. Diagnostyka internistyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3156-7
Szczeklik A. (red.), Choroby wewnętrzne, Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, ISBN 978-83-7430-289-0