Co to jest cukrzyca?

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) cukrzyca (diabetes mellitus) to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi), która wynika z defektu działania lub wydzielania insuliny. Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Ale co to właściwie znaczy? Po dokładnym przeanalizowaniu wszystkich pojęć krok po kroku dojdziemy do sedna sprawy.

Cukrzyca - grupa chorób metabolicznych

Oznacza to, że pod pojęciem cukrzycy kryje się kilka odmiennych jednostek chorobowych. Powstają na nieco innym podłożu i na poszczególnych etapach różnią się przebiegiem i rokowaniem. Na tej podstawie wyodrębniono kilka rodzajów cukrzycy.
Metabolizmem nazywa się ogół reakcji zachodzących w organizmie. Są one podstawą wszystkich zjawisk biologicznych. Dzięki nim komórki dzielą się i rosną, komunikują się z innymi komórkami i reagują na bodźce zewnętrzne. Choroby metaboliczne wynikają z zaburzenia procesów przemiany materii. W przypadku cukrzycy problem dotyczy gospodarki cukrowej.

Hiperglikemia

Hiperglikemia to stan, kiedy w surowicy krwi znajduje się za dużo glukozy. Prawidłowo jej stężenie powinno wynosić na czczo 60–100 mg/dl. Wspólną cechą wszystkich jednostek chorobowych zaliczanych do cukrzycy jest właśnie hiperglikemia.

Glukoza pełni w organizmie niezwykle ważną funkcję – stanowi dla niego  podstawowe źródło energii. Wszystkie rodzaje węglowodanów, które spożywamy, są przekształcane właśnie do glukozy. Tylko w takiej formie mogą być wykorzystane przez komórki. Dlatego na drodze ewolucji wykształciły się liczne mechanizmy regulujące jej stężenie. Wiele hormonów wpływa na ilość dostępnego cukru, m.in.: insulina, glukagon, hormony tarczycy, glikokortykoidy czy adrenalina. Ponadto potrafimy magazynować ten związek (głównie w wątrobie i mięśniach) pod postacią glikogenu (połączenie wielu cząsteczek glukozy). Gdy jesteśmy głodni i poziom cukru niebezpiecznie spada, jego cząsteczki są uwalniane z tych zapasów i możemy dalej sprawnie funkcjonować. Organizm ma też zdolność do syntezowania glukozy z innych substancji – aminokwasów, glicerolu i mleczanu. Reakcja ta zachodzi przede wszystkim w wątrobie, nerkach i jelitach.

Jeżeli wszystkie mechanizmy zawiodą, może dojść do zaburzeń gospodarki cukrowej, które są niebezpieczne dla zdrowia i życia. Przewlekła hiperglikemia, z jaką mamy do czynienia w cukrzycy, przyczynia się do powstawania wielu nieprawidłowości wpływających na funkcjonowanie wszystkich komórek i narządów.

Wydzielanie insuliny

Insulina to jeden z najważniejszych hormonów kontrolujących stężenie glukozy we krwi. Jest wytwarzana w trzustce. Obniża poziom cukru poprzez zwiększanie transportu jego cząsteczek do komórek organizmu. Stymuluje też ich magazynowanie przez produkcję glikogenu. Z kolei jednak hamuje proces syntezy glukozy z innych związków, np. aminokwasów tzw. glukoneogenezy. Wszystko to powoduje, że w surowicy ilość cukru maleje, natomiast w komórkach jest go dużo.
Insulina to bardzo ważny hormon nie tylko ze względu na jej wpływ na gospodarkę węglowodanową. Zwiększa ona transport aminokwasów do komórek i pobudza je do produkcji białek. Poza tym stymuluje syntezę kwasów tłuszczowych i DNA. Hamuje natomiast rozkładanie tłuszczów oraz wstrzymuje proces samobójczej śmierci komórki (apoptozę).
Powyższa część definicji mówi o tym, że przyczyną hiperglikemii, a co za tym idzie – cukrzycy, są problemy z wydzielaniem insuliny w trzustce lub nieprawidłowe działanie tego hormonu.

Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych

Podwyższone stężenie cukru w organizmie, zwłaszcza długotrwale się utrzymujące, nie pozostaje obojętne dla jego funkcjonowania. Z glukozy korzysta właściwie ogół komórek, wszystkie one są narażone na powikłania takiego stanu. Hiperglikemia powoduje zaburzenia w obrębie małych i dużych naczyń krwionośnych, co może prowadzić do uszkodzenia narządu wzroku i ślepoty, uszkodzenia nerek, ich niewydolności i konieczności stosowania dializ, zniszczenia nerwów, zawału serca, udaru mózgu czy martwicy w obrębie stopy i jej amputacji. Poza tym przyczynia się do osłabienia odporności, powstawania zaburzeń lipidowych i gorszego gojenia się ran.

Rodzaje cukrzycy

• Cukrzyca typu I

Cukrzyca typu I dotyczy głównie ludzi młodych. Co roku zapada na nią > 9 na 100 000 osób, głównie poniżej 30. roku życia. Są 2 szczyty zachorowań: między 10. a 12. oraz między 16. a 19. rokiem życia. Przyczyną jest niszczenie komórek trzustki (ß) produkujących insulinę przez własne przeciwciała. Dlatego ten typ cukrzycy zalicza się do schorzeń autoimmunologicznych (organizm niszczy swoje własne komórki). Gdy pojawiają się pierwsze objawy, większość wysp trzustkowych już ulega degradacji. Od tej pory dolegliwości zaczynają gwałtownie narastać. Bardzo charakterystyczne jest oddawanie dużych ilości moczu i wzmożone pragnienie (niektórzy wypijają 5–6 litrów płynu dziennie). Chorzy odczuwają zmęczenie, senność i bóle głowy wynikające z odwodnienia. Dość często obserwuje się spadek masy ciała. Niekiedy śpiączka będąca wynikiem bardzo dużej hiperglikemii stanowi pierwszy symptom cukrzycy. Jedynym skutecznym sposobem leczenia jest przyjmowanie insuliny. Można ją podawać wyłącznie podskórnie lub ewentualnie dożylnie (w ciężkich stanach). Jest to hormon zbudowany z białka i po połknięciu zostałby od razu strawiony. Niestety, powikłania w tym typie cukrzycy występują w stosunkowo młodym wieku – już nawet po 5 latach trwania choroby.

• Cukrzyca typu II

Cukrzyca typu II to najczęściej spotykany rodzaj cukrzycy. Dotyczy do 4% społeczeństwa w naszym kraju. W tym przypadku przyczyny są zupełnie inne i mają duży związek z prowadzonym trybem życia. Otyłość i niewielka aktywność fizyczna sprawiają, że komórki stają się oporne na działanie insuliny. Potrzeba jej znacznie więcej, żeby przetransportować glukozę do ich wnętrza. Trzustka produkuje bardzo duże ilości hormonu, ale w pewnym momencie nie wytrzymuje obciążenia i jej komórki obumierają. Prowadzi to do niedoboru insuliny, a następnie hiperglikemii.

Objawy cukrzycy typu II są początkowo znacznie mniej wyrażone. Niestety, w wyniku długotrwale utrzymującego się podwyższonego poziomu cukru już w chwili rozpoznania u chorego mogą występować powikłania.

Leczenie początkowo może być prowadzone za pomocą tabletek. Istnieją dwie główne grupy takich preparatów – zmniejszające stężenie glukozy oraz pobudzające trzustkę do wytwarzania większej ilości insuliny. Kiedy przestają być skuteczne, należy rozpocząć terapię insuliną.

• Cukrzyca LADA

LADA (ang. latent autoimmune diabetes in adults) przejawia się zaburzeniami typowymi dla cukrzycy typu I, ale pojawiającymi się w późniejszym wieku – zwykle między 35. a 45. rokiem życia. Niszczenie komórek trzustki przebiega powoli aż do starości. Ten rodzaj cukrzycy może być niezwykle trudny do odróżnienia od typu II, ze względu na wiek wystąpienia dolegliwości. Ma to jednak istotne znaczenie, w związku z innym rodzajem leczenia. W cukrzycy LADA należy stosować od początku insulinoterapię.

• Cukrzyca MODY

MODY (ang. maturity onset diabetes in young) rozwija się w okresie charakterystycznym dla cukrzycy typu I (w 13.–35. roku życia), jednak jej przebieg zbliża ją bardziej do typu II. Przyczyną jest genetyczny defekt upośledzający wydzielanie insuliny z komórek trzustki. Zaburzeniom gospodarki cukrowej mogą ponadto towarzyszyć wady słuchu, układu moczowego i nerwowego. Początkowo skuteczne są doustne leki przeciwcukrzycowe, ale po wyczerpaniu się możliwości produkcji insuliny w trzustce trzeba rozpocząć insulinoterapię.

• Cukrzyca ciężarnych

Cukrzyca ciężarnych to szczególny rodzaj cukrzycy, który przeważnie rozpoczyna się w drugiej połowie ciąży. Przyczyną jest znaczny wzrost stężenia hormonów (estrogeny, progesteron), zwłaszcza po 20. tygodniu. Powoduje to zwiększenie oporności tkanek na działanie insuliny. Pomimo że organizm produkuje jej więcej niż zazwyczaj, nie zaspokaja to jego zapotrzebowania na ten hormon. W efekcie stężenie glukozy w surowicy przekracza dopuszczalną normę, co może być przyczyną wystąpienia groźnych powikłań zarówno u matki, jak i płodu. Zaburzenie to leczy się wyłącznie insuliną. Zazwyczaj po porodzie cukrzyca ustępuje, ale może nawracać w kolejnych ciążach. Niestety, w blisko 1/3 przypadków po 15 latach u matki rozwija się cukrzyca typu II.

• Inne typy cukrzycy

Jest ich bardzo dużo, ale występują zdecydowanie rzadziej. Powodem cukrzycy bywają: defekty genetyczne, choroby trzustki, zaburzenia hormonalne, zakażenia, a nawet przyjmowane leki. Jeżeli przyczynę da się usunąć, cukrzyca również jest uleczalna.


Bibliografia

Colwell J.A. CUKRZYCA - nowe ujęcie diagnostyki i leczenia, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-87944-77-7
Otto-Buczkowska E. Cukrzyca - patogeneza, diagnostyka, leczenie, Borgis, Warszawa 2005, ISBN 83-85284-50-8
Strojek K. Diabetologia, Termedia, Poznań 2008, ISBN 978-83-89825-08-7
Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0