Cukrzyca - czynniki ryzyka

Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, która może pojawić się już w bardzo wczesnym wieku. Przyczyny jej powstawania są już w dużej mierze poznane. Wpływ na rozwinięcie się choroby mają zarówno czynniki środowiskowe jak i odziedziczone predyspozycje genetyczne.

Cukrzyca typu 1

Cukrzyca typu 1 dotyczy przede wszystkim dzieci i ludzi młodych. Co roku zapada na nią > 9 na 100 000 osób, głównie poniżej 30. roku życia. Są 2 szczyty zachorowań: między 10. a 12. oraz między 16. a 19. rokiem życia. Powodem jest niszczenie komórek ß trzustki, produkujących insulinę przez własny układ odpornościowy. Dlatego ten typ cukrzycy zalicza się do schorzeń autoimmunologicznych.

Na wszystkich komórkach organizmu znajdują się małe cząsteczki – antygeny, których skład jest charakterystyczny dla danej osoby. W trakcie rozwoju organizm uczy się je rozpoznawać jako własne, czyli nieszkodliwe. Jeżeli dostaną się do niego inne antygeny, np. na komórkach bakteryjnych, jest to odczytywane jako zagrożenie. Wówczas zaalarmowany układ odpornościowy wytwarza przeciwciała łączące się z obcym antygenem, co daje sygnał do zniszczenia takiej komórki. W chorobach autoimmunologicznych ten precyzyjny mechanizm zostaje zaburzony. Komórki walczące z patogenami mylą własne antygeny z obcymi. W ten sposób rozpoczyna się proces autoagresji.

Co jednak sprawia, że dochodzi do tak ogromnej pomyłki?
Uważa się, że reakcje autoagresji mogą wystąpić u osób z pewnymi predyspozycjami do tego typu zaburzeń. Prawdopodobnie są one dziedziczne, dlatego cukrzyca częściej występuje w niektórych rodzinach, w innych natomiast nie jest spotykana. Oznacza to, że w naszych genach zapisane są skłonności do rozwinięcia nieprawidłowych reakcji immunologicznych. Jednak aby powstała choroba, coś musi pobudzić układ odpornościowy do błędnego działania. Tu decydujące znaczenie mają czynniki środowiskowe. Dużą rolę przypisuje się wirusom i niektórym białkom pokarmowym.

Podejrzewa się, że niektóre wirusy (świnki, Coxackie B, cytomegalii, różyczki) po wniknięciu do komórek organizmu mogą nieznacznie modyfikować antygeny na ich powierzchni. Dlatego rozpoznawane są jako obce i niszczone. Niektóre białka znajdujące się w mleku krowim (ß-kazeina, laktoglobulina) wykazują znaczne podobieństwo do antygenów na komórkach ß trzustki. Jeżeli ustrój rozpocznie reakcję immunologiczną w odpowiedzi na te białka, w łatwy sposób może się ona rozprzestrzenić na komórki produkujące insulinę. A zatem wczesne zastąpienie karmienia piersią mlekiem krowim oraz niektóre zakażenia stwarzają ryzyko rozwinięcia cukrzycy typu 1 w późniejszym wieku.

Cukrzyca typu 2

Cukrzyca typu 2 to najczęściej spotykany rodzaj cukrzycy. Dotyczy do 4% społeczeństwa w naszym kraju, ale liczba chorych ciągle się zwiększa. Dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że wśród przyczyn powstawania schorzenia najważniejszą rolę odgrywają uwarunkowania środowiskowe związane z trybem życia. Jednak genetyka również ma istotne znaczenie.
W 2 typie cukrzycy zaburzenia dotyczą zarówno działania insuliny, jak i jej wydzielania z wysp trzustkowych. Po rodzicach można odziedziczyć jedynie skłonności do wystąpienia obu tych problemów. Ogromne znaczenie mają czynniki zależne od nas.
Najważniejszym z nich jest otyłość brzuszna. Powoduje oporność tkanek organizmu na działanie insuliny. Wówczas glukoza nie może się przedostać do komórek, a jej stężenie we krwi rośnie. Aby temu zapobiec, trzustka produkuje więcej hormonu, co tylko chwilowo niweluje problem. Znaczny wzrost wydzielania insuliny przez wyspy (zwłaszcza gdy istnieją predyspozycje genetyczne do upośledzenia tej funkcji) doprowadza do utraty komórek ß. Skutkuje to postępującym spadkiem ilości insuliny w ustroju przy utrzymującej się oporności na jej działanie. Często towarzysząca otyłości mała aktywność fizyczna nie dość, że przyczynia się do dalszego wzrostu masy ciała, to jeszcze hamuje zużywanie glukozy w procesach energetycznych. Organizm do tego celu zaczyna wykorzystywać tłuszcze i we krwi pojawia się nadmiar wolnych kwasów tłuszczowych. Pobudzają one trzustkę do zwiększenia produkcji insuliny, przyspieszając degradację jej komórek. Powstaje błędne koło pogłębiające zaburzenia przemian węglowodanowych.

Cukrzyca LADA

LADA (ang. latent autoimmune diabetes in adults) przejawia się zaburzeniami typowymi dla cukrzycy typu 1, ale pojawiającymi się w późniejszym wieku, zwykle między 35. a 45. rokiem życia. W tym przypadku niszczenie komórek trzustkowych również ma podłoże autoimmunologiczne, ale postępuje znacznie wolniej. Niektóre z nich mają więc szansę się zregenerować. Dlatego pierwsze objawy choroby pojawiają się dużo później. Degradacja komórek ß może trwać aż do starości, więc resztkowe wydzielanie własnej insuliny utrzymuje się dość długo. Mimo to podstawę leczenia stanowi podawanie tego hormonu.

Cukrzyca MODY

MODY (ang. maturity onset diabetes in young) rozwija się w okresie charakterystycznym dla cukrzycy typu1 (między 13. a 35. rokiem życia), jednak jej przebieg zbliża ją bardziej do typu 2. Przyczyną jest genetyczny defekt upośledzający wydzielanie insuliny z komórek trzustki. Choroba dziedziczy się autosomalnie dominująco, co oznacza, że każde dziecko osoby z tym typem cukrzycy ma 50% szans na rozwój schorzenia. Zaburzeniom gospodarki cukrowej mogą ponadto towarzyszyć inne nieprawidłowości: wady słuchu, układu moczowego i nerwowego.

Cukrzyca ciężarnych

To każde zaburzenie gospodarki cukrowej, które pierwszy raz pojawiło się podczas ciąży. Dotyka od 3 do 5% przyszłych mam. Przeważnie rozpoczyna się w drugiej połowie ciąży, ale czasami można ją rozpoznać już w I trymestrze. Przyczyną jest znaczny wzrost stężenia hormonów działających przeciwnie do insuliny (estrogenów, progesteronu, hormonów łożyska) zwłaszcza po 20. tygodniu. W efekcie transport glukozy do komórek jest utrudniony (insulinooporność), a zapotrzebowanie na hormon komórek ß trzustki znacząco rośnie. Przy pewnych predyspozycjach (genetycznych i środowiskowych) organizm kobiety nie potrafi sobie poradzić z hiperglikemią i pojawia się cukrzyca. Zazwyczaj po porodzie choroba ustępuje, ale może nawracać w kolejnych ciążach. Niestety, w blisko 1/3 przypadków po 15 latach u matki rozwija się cukrzyca typu 2.

Do czynników ryzyka rozwoju cukrzycy ciężarnych należą:
•    wielorództwo,
•    zaawansowany wiek matki (> 35 lat),
•    wcześniejsze urodzenie dziecka ważącego > 4 kg,
•    urodzenie dziecka z wadą,
•    wewnątrzmaciczne obumarcie płodu,
•    nadwaga lub nadciśnienie tętnicze przed zajściem w ciążę,
•    obecność w rodzinie cukrzycy typu 2,
•    cukrzyca w poprzedniej ciąży.

Inne typy cukrzycy

Cukrzycę może wywołać wiele innych czynników. Zdarza się to jednak znacznie rzadziej. Przewlekłą hiperglikemię powodują m.in.:
•    defekty genetyczne – dotyczące funkcji komórek ß lub działania insuliny,
•    choroby trzustki – zapalenie, uraz, nowotwór, mukowiscydoza,
•    zaburzenia hormonalne – nadczynność tarczycy, choroby nadnerczy i przysadki,
•    przyjmowane leki – glikokortykosteroidy, ß-mimetyki, diuretyki tiazydowe, fenytoina,
•    zakażenia – cytomegalia, różyczka.
Jeżeli przyczynę da się usunąć, cukrzyca również jest uleczalna.

Zobacz także:
Kto choruje na cukrzycę
Czy cukrzyca jest dziedziczna