Doustny test tolerancji glukozy

Doustny test tolerancji glukozy, czyli OGTT (oral glucose tolerance test) jest szeroko stosowany w diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej organizmu, w tym cukrzycy. Zasadniczo badanie polega na podaniu glukozy i obserwacji, jak organizm na nią zareaguje. Sprawdza się, czy wydolne są mechanizmy, regulujące poziom glukozy, za co odpowiada przede wszystkim insulina. Test tolerancji glukozy może nie tylko potwierdzić lub wykluczyć istnienie zaburzeń węglowodanowych, ale również określić dokładną ich formę.

Glukoza i insulina

Glukoza pełni w organizmie niezwykle ważną funkcję – stanowi dla niego podstawowe źródło energii. Wszystkie rodzaje węglowodanów, które spożywamy, są przekształcane właśnie do glukozy. Tylko w takiej formie mogą być wykorzystane przez komórki. Dlatego na drodze ewolucji wykształciły się liczne mechanizmy, regulujące jej stężenie. Wiele hormonów wpływa na ilość dostępnego cukru, jednym z najważniejszych jest insulina.

Powstaje w komórkach beta trzustki. Jej funkcja polega przede wszystkim na transporcie cząsteczek glukozy z krwi do komórek, gdzie są przetwarzane na energię. Ponadto hormon insulina pobudza magazynowanie cukru w komórkach, a z drugiej strony hamuje proces glukoneogenezy (syntezy glukozy z innych związków, np. aminokwasów). Wszystko to powoduje, że w surowicy ilość cukru maleje, natomiast w komórkach jest go dużo. Jeżeli brakuje insuliny lub tkanki są oporne na jej działanie, ilość cukru w surowicy rośnie, a komórki mają go za mało.

W prawidłowo funkcjonującym organizmie po podaniu glukozy insulina jest uwalniania z trzustki w dwóch etapach. Tzw. pierwsza szybka faza trwa do 10 minut. Wówczas do krwi dostaje się insulina zgromadzona wcześniej w trzustce. W kolejnej fazie insulina jest produkowana od początku. Dlatego proces jej wydzielania do surowicy trwa do 2 godzin od podania glukozy. Jednak wtedy powstaje więcej insuliny niż w fazie pierwszej. W tym czasie większość glukozy powinna znaleźć się w komórkach. Właśnie ten mechanizm jest badany w doustnym teście tolerancji glukozy.

Przebieg OGTT

Badanie można wykonać praktycznie w każdym laboratorium. Najpierw pobiera się krew żylną na czczo do oznaczenia wyjściowego poziomu glukozy. Następnie w ciągu 5 minut należy wypić 75 gramów glukozy rozpuszczonej w 250-300ml wody. Potem siada się w poczekalni i czeka na kolejne pobranie krwi.

Drugie oznaczenie stężenia cukru w surowicy krwi żylnej ma miejsce 120 minut po wypiciu glukozy, czyli po zakończeniu drugiej fazy wyrzutu insuliny. W dwugodzinnej przerwie między pobraniami należy pozostawać w pozycji siedzącej (można w tym czasie np. czytać książkę lub gazetę). Nie wolno wykonywać wysiłku fizycznego (np. wyjść na spacer), palić papierosów, jeść lub pić. Mogłoby to zafałszować wyniki pomiaru. Ponieważ doustny test tolerancji glukozy jest jednym z najistotniejszych elementów diagnostyki cukrzycy, mogłoby to spowodować postawienie nieprawidłowego rozpoznania i nieodpowiednie leczenie.

Niekiedy wykonuje się jeszcze dodatkowe oznaczenie glukozy w 60. minucie po podaniu cukru. W przypadku jednoczesnego badania wydzielania insuliny, krew pobiera się co 60, a nawet 30 minut i przedłuża badanie do 180-240 minut od spożycia glukozy. Wówczas można dodatkowo sprawdzić wydzielanie insuliny przez trzustkę oraz czy tkanki nie są oporne na działanie tego hormonu.

Jak przygotować się do badania?

Pierwszym bardzo ważnym wymogiem jest to, że na badanie OGTT należy przyjść na czczo. Oznacza to, że przed pobraniem krwi nie wolno nic jeść przez co najmniej 8 godzin. Można jedynie pić czystą wodę. Ponadto, co najmniej przez 3 dni poprzedzające test należy przestrzegać pełnowartościowej diety (np. bez ograniczania przyjmowania węglowodanów). Trzeba również ustalić z lekarzem kierującym na badanie, czy nie stosuje się na stałe leków, mogących podnosić poziom glukozy (m.in. glikokortykosteroidów, leków moczopędnych, beta-blokerów). Wówczas prawdopodobnie trzeba je będzie odstawić przed wykonaniem OGTT.

OGTT w ciąży

Każda kobieta w ciąży musi mieć obowiązkowo wykonany doustny test tolerancji glukozy między 24. a 28. tygodniem ciąży. Ciąża sama w sobie predysponuje do rozwoju cukrzycy. Przyczyną jest znaczny wzrost stężenia hormonów (estrogeny, progesteron), zwłaszcza po 20. tygodniu. Powoduje to zwiększenie oporności tkanek na działanie insuliny. W efekcie stężenie glukozy w surowicy przekracza dopuszczalną normę, co może być przyczyną wystąpienia groźnych powikłań zarówno u matki, jak i płodu.

Test na tolerancję glukozy w ciąży przeprowadza się trochę inaczej. Po pierwsze, kobieta nie musi być na czczo. Po przyjściu do laboratorium również pobiera się krew do oznaczenia wyjściowego poziomu cukru. Następnie przyszła mama w ciągu 5 minut musi wypić 50 g glukozy (czyli mniej niż w zwykłym OGTT). Drugie i ostatnie oznaczenie stężenia cukru w teście tolerancji glukozy w ciąży wykonuje się 60 minut po podaniu glukozy.

Wyniki

Prawidłowo stężenie glukozy na czczo powinno mieścić się w granicach 72-99 mg/dl (4,0-5,5 mmol/l). Po dwóch godzinach od podania glukozy jej stężenie we krwi żylnej powinno być niższe niż 140mg/dl (7,8mmol/l). Jeżeli wykonano oznaczenie również w 60. minucie (przy teście z 75g glukozy), stężenie cukru powinno wynosić < 180mg/dl (10mmol/l).

Jeżeli po 120 minutach uzyska się wynik w granicach 140-199mg/dl (7,8-11mmol/l), rozpoznaje się upośledzoną tolerancję glukozy. To stan przedcukrzycowy. Cukrzycę można stwierdzić, gdy w dwie godziny po obciążeniu, stężenie cukru wynosi ≥ 200mg/dl (11,1mmol/l).

W przypadku OGTT z 50g glukozy (w ciąży) stężenie cukru po godzinie powinno być mniejsze niż 140mg/dl. Jeżeli jest wyższe, należy powtórzyć test z 75g glukozy z zastosowaniem się do wszystkich zasad jego przeprowadzenia. Jeżeli po dwóch godzinach od obciążenia 75g glukozy jej stężenie będzie wynosić ≥ 140 mg/dl, rozpoznaje się cukrzycę ciążową.

Kiedy należy wykonać test tolerancji glukozy?

Test tolerancji glukozy wykonuje się w sytuacjach, gdy:

• istnieją przesłanki, że u danej osoby występuje cukrzyca bądź nieprawidłowa tolerancja glukozy,
• po uzyskaniu nieprawidłowego wyniku badania glukozy na czczo między 100 a 125 mg/dl,
• przy występowaniu objawów zespołu metabolicznego (otyłość brzuszna, za wysokie stężenie trójglicerydów, podwyższone ciśnienie tętnicze, za mała ilość cholesterolu HDL) u osoby z prawidłowym stężeniem glukozy na czczo,
• u kobiet w ciąży z nieprawidłowym wynikiem badania glukozy na czczo lub OGTT,
• podejrzewa się reaktywną hipoglikemię (przedłużony OGTT z 75g glukozy),
• u każdej kobiety między 24. a 28. tygodniem ciąży.

Bibliografia

Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0
Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-137-2
Tomaszewski J., Diagnostyka laboratoryjna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 83-200-3591-0
Hanretty K. P. Położnictwo, Urban & Partner, Wrocław 2006, ISBN 83-89581-34-5