Glikemia poposiłkowa w cukrzycy

Glikemia poposiłkowa jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju powikłań cukrzycy. Stanowi istony element kontroli metabolicznej osób chorujących na cukrzycę. Jej oceny dokonujemy wykonując pomiar 90–120 min po zakończeniu posiłku. Zalecane przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne wartości glikemi poposiłkowej to poniżej 160 mg/dl oraz 140 mg/dl dla osób chorujących na cukrzycę typu 1 oraz krótkotrwałą cukrzycę typu 2.

Artykuł powstał przy współpracy z dr n. med. Maciejem Pawłowskim.

Wartość glikemii po posiłku uzależniona jest m. in. od składu oraz rodzaju spożywanego posiłku. Zaczyna narastać już po około 10 minutach od rozpoczęcia jedzenia. U osób zdrowych maksymalne stężenie glukozy we krwi po posiłku stwierdza się po około 60 minutach. Po upływie około 2–3 godzin wartość powraca do poziomu sprzed posiłku. Wchłanianie węglowodanów zawartych w pokarmach, trwa jeszcze conajmniej przez 5-6 godzin. Pokarmy bogate w tłuszcze wchłaniane są przez 8–9 godzin.

U osób chorujących na cukrzycę typu 1 czas osiągnięcia oraz wartość maksymalnego stężenia glukozy we krwi po posiłku zależą od rodzaju posiłku, dawki i rodzaju insuliny. Należy tak dobierać dawkowanie insuliny, aby szczyt jej działania przypadał na szczyt hiperglikemii poposiłkowej. Pomocne jest stosowanie wymienników węglowodanowych (ww) jako wskazówki w doborze odpowiedniej dawki insuliny.

W przypadku cukrzycy typu 2 dochodzi do opóźnionego i niewystarczającego wydzielnia insuliny. Szczególnie zaburzeniu ulega pierwsza faza wydzielania insuliny co powoduje narastanie hiperglikemii poposiłkowej. Możemy stosować leki obniżające glikemię poposiłkową lub odpowiednio komponować skład posiłków.

Skład każdego pokarmu zależy od propocji trzech podstawowych składników: węglowodanów, białek i tłuszczów. Na wartość glikemii poposiłkowej wpływają procesy wchłaniania węglowodanów, wydzielania insuliny i glukagonu, oraz wpływ tych hormonów na metabolizm glukozy w wątrobie i tkankach obwodowych. 

Produkty żywnościowe sklasyfikowano w zależności od zawartości węglowodanów, oznaczając jednocześnie ich indeks glikemiczny, który można zdefiniować jako stosunek wartość glikemii po spożyciu danego produktu do wartości glikemii po spożyciu 50 g glukozy.

Produkty bogate w węglowodany o wysokim indeksie glikemicznym są szybko wchłaniane, powodując tym samym odpowiednio szybkie osiągnięcie wysokiego stężenia glukozy. U osób zdrowych gwałtowne wydzielanie insuliny powoduje szybką redukcję stężenia glukozy, co może manifestować się poposiłkowym uczuciem głodu i koniecznością „dojadania”.

Wysoki indeks glikemiczny mają produkty takie jak: banany suszone, owoce smażone w cukrze, suszone daktyle, ziemniaki smażone, chipsy, frytki, puree z ziemniaków, bagietki, rogaliki francuskie, gofry, bułki do hamburgerów i hot-dogów z mąki rafinowanej, chrupki kukurydziane, wszystkie produkty słodzone ze zbóż oczyszczonych, płatki kukurydziane, kasza jaglana, napoje gazowane na bazie maltodekstryny. Produkty te powodują przybieranie na wadze i należy ich unikać w codziennej diecie. U osób chorujących na cukrzycę są przyczyną poposiłkowej hiperglikemii.

Konsumpcja produktu o niskim indeksie glikemicznym powoduje powolny i niewielki wzrost stężenia glukozy we krwi i niewielki wyrzut insuliny. Powoduje to dłużej trwające uczucie sytości. Zjadamy mniej, gdyż żywność jest trawiona powoli. Sprzyja to utracie masy ciała. Produkty te powodują istotnie mniejszy wzrost glikemii poposilkowej.  

Kolejną grupą produktów są produkty obfitujące w tłuszcze, ale o niskim indeksie glikemicznym. Zaliczamy do nich głównie produkty bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe: ryby (makrela, łosoś, halibut, dorsz, śledź, sardynki), tłoczone na zimno oleje (lniany i rzepakowy, sojowy i kukurydziany), nasiona lnu i rzepaku, siemię lniane, orzechy oraz kiełki pszenicy, nasiona słonecznika, dyni. Są one często błędnie klasyfikowane, ponieważ tłuszcze i białko spowalniają opróżnianie żołądka, a tym samym wolniej ulegają trawieniu w jelicie cienkim. Ich indeks glikemiczny może być względnie niższy niż produktów o mniejszej zawartości tłuszczów.

Wskaźnik glikemiczny poszczególnych produktów różni się w zależności od rodzaju pokarmu. Jest on niższy dla produktów naturalnych, a znacznie wyższy dla gotowanych czy przetworzonych w inny sposób.

Oprócz indeksu glikemicznego istone znaczenie ma czas spożywania pokarmu. Im szybciej zjada się posiłek, tym szybciej glukoza wchłaniana jest do krwi.

Jest wiele substancji, które korzystnie oddziałują na poposiłkową hiperglikemię m. in. błonnik, witaminy i pierwiastki śladowe. Błonnik zawarty m. in. w razowym chlebie, surowych warzywach i owocach oraz kaszach i otrębach, blokując częściowo dostęp glukozy do krwi, powoduje opóźnienie przemiany węglowodanów. W połączeniu z innymi pokarmami jego synergistyczne działanie na wartości glikemii poposiłkowej jest procesem pozytywnym.

Godnym polecenia jest spożywanie świeżych lub suszonych owoców: jabłek, pomarańczy, grejpfrutów, gruszek, moreli, czereśni, wiśni, truskawek, poziomek, malin, brzoskwiń, śliwek, żurawiny. Należy jednak pamiętać, że są to produkty które spożywane w nadmiarze mogą powodować wzrost glikemii poposiłkowej.

Z warzyw niski indeks glikemiczny mają: sałaty i kapusty, szpinak, ogórki, świeża kukurydza, zielony groszek, fasolka szparagowa, brokuły, kalafior oraz świeża marchewka, pomidory i papryka, rzodkiewki, rzepa, szparagi. 

Z produktów mlecznych najlepiej wybrać: maślankę, jogurty niesłodzone, kwaśne mleko, chude sery.

Produkty zbożowe to: razowy chleb jęczmienny, chleb gryczany, pumpernikiel, wszystkie pełnoziarniste, razowe produkowane z mąki nie rafinowanej oraz makarony jasne nie rozgotowane, otręby pszenne i owsiane, kasza jęczmienna perłowa, gryczana, całe ziarna żyta i pszenicy, ryż dziki i biały (preparowany termicznie), poza tym: soczewica, fasola groch, soja. Można również sięgnąć po: orzechy arachidowe, orzechy tureckie, migdały, soję i nasiona słonecznika.

Są to produkty o wartości indeksu glikemicznego poniżej 50, co się z tym wiąże, że ich wpływ na wartość glikemii poposiłkowej jest najkorzystniejszy.

Na uwagę zasługuje fakt, iż mechanizm wchłaniania składników pokarmowych nie jest jednakowa dla każdego człowieka. Indywidualność organizmu ludzkiego sprawia, że każdy z nas posiada swoje własne tempo wchłaniania poszczególnych składników pokarmowych. To co nie ulega dużemu zróżnicowaniu, to czas ich absorpcji.

Informacje związane z wpływem jakości posiłku i jego wartością odżywczą są przydatne zarówno dla osób zdrowych, jak i chorych na cukrzycę. Kontrolując wartości glikemii poposiłkowych u osób z cukrzycą istotne jest, aby brać pod uwagę wszystkie znaczące zależności. Na podstawie własnych obserwacji osoby te mają możliwość monitorowania swojej choroby. Osoby zdrowe, odpowiednio dobierając posiłek, mogą zmniejszyć wydzialanie insuliny i ograniczyć poposiłkowe uczucie głodu i związany z tym wzrost masy ciała.





Bibliografia

Colwell J.A. CUKRZYCA - nowe ujęcie diagnostyki i leczenia, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-87944-77-7
Otto-Buczkowska E. Cukrzyca - patogeneza, diagnostyka, leczenie, Borgis, Warszawa 2005, ISBN 83-85284-50-8
Strojek K. Diabetologia, Termedia, Poznań 2008, ISBN 978-83-89825-08-7
Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0