Jak edukować dziecko chore na cukrzycę?

W Polsce i na świecie zauważa się w ostatnich latach znaczne tempo wzrostu zachorowań na cukrzycę. Dotyczy to zarówno typu 1 jak i 2 tej choroby. W przypadku typu 1 tego schorzenia, przyczyny wzrostu jego częstości nie są do końca poznane. Dlatego też jednym z najważniejszych elementów procesu leczenia cukrzycy jest kompleksowa edukacja chorych (w typie 1 cukrzycy to głównie dzieci z cukrzycą i ludzie młodzi) zrówno w zakresie wiedzy teoretycznej jak i praktycznych, codziennych aspektów terapii.

Cukrzyca a edukacja

Badanie DCCT (Diabetes Control and Complications Trial) wykazało, że:

• skuteczna intensyfikacja leczenia cukrzycy zmniejsza ryzyko wystapienia mikroangiopatii (późnych powikłań choroby jak uszkodzenie nerek, choroby oczu czy zmiany niedokrwienne kończyn);
• intensyfikacja tego leczenia wymaga natomiast skutecznej samokontroli cukrzycy;
• skuteczna samokontrola wymaga częstego poszerzania wiedzy i nieustającego wsparcia.

Właśnie na cyklicznym, ciągłym szkoleniu dziecka z cukrzycą i środowiska ludzi, w którym żyje oraz udzielaniu pełnego psychologicznego i emocjonalengo wsparcia małemu pacjentowi opiera się jego edukacja, niezbędna do osiągania dobrych wyników w walce z cukrzycą.

Pragramy edukacyjne

Istniejące programy edukacyjne skupiają się głównie na trzech grupach odbiorców:

• pierwszą z nich stanowią sami pacjenci – w cukrzycy typu 1 to głównie dzieci, które powinny uzyskać pełną (w zależności od wieku i potrzeb dziecka) wiedzę na temat choroby, jej leczenia i codziennego funkcjonowania;
• do drugiej grupy zalicza się rodziców, bliskich i opiekunów (w tym personel szkolny i inne osoby sprawujące opiekę nad chorymi, których wiedza powinna pozwolić na zabezpieczenie podstawowych potrzeb dziecka, sprawowanie kontroli nad prawidłowym, systematycznym leczeniem i odpowiednim reagowaniem w nagłych sytuacjach;
• i wreszcie trzecia grupa – to reszta społeczeństwa, którego edukacja polega przede wszystkim na budowaniu atmosfery tolerancji, zrozumienia i oswojenia się z chorobą, która może dotknąć zarówno każdego z nas jak i naszych bliskich.

Początki

Momentem przełomowym dla dziecka i jego rodziców jest moment rozpoznania choroby. Od sposobu przekazania tej informacji małemu pacjentowi i jego opiekunom przez lekarza zależy dalsze podejście do cukrzycy, samoakceptacja, motywacja do leczenia i radzenie sobie w codziennej walce z chorobą. Ważne, aby w trakcie pierwszej wizyty lekarz wyposażył swojego podopiecznego i jego bliskich w najważniejsze informacje o chorobie i udzielił niezbędnego w tym początkowym okresie wsparcia. A zatem powinien on:

• wyjaśnić w jaki sposób rozpoznano chorobę i jakie są przyczyny jej objawów;
• poprzez jak najprostsze, zrozumiałe omówienie przyczyn cukrzycy wytłumaczyć rodzicom i dziecku, że nikt nie jest winny pojawieniu sie choroby;
• objaśnić znaczenie glukozy w organizmie, zaproponować jej stężenie we krwi, do którego należy dążyć w trakcie leczenia, a także omówić rolę insuliny i konieczności jej stosowania;
• nauczyć pacjenta i opiekunów mierzyć poziom cukru we krwi, moczu i podawać insulinę;
• wyjaśnić problem ostrych powikłań cukrzycy (jak niedocukrzenie oraz zbyt wysoki poziom cukru we krwi) i sposoby radzenia sobie z nimi;
• wytłumaczyć jak powinna wyglądać prawidłowa dieta młodego cukrzyka oraz jaki wpływ mają na nią inne choroby, wysiłek fizyczny;
• starać się wesprzeć młodego człowieka i jego bliskich, poinformować o istniejących stowarzyszeniach i grupach wsparcia dla chorych na cukrzycę;
• podać numery telefonów do osób i instytucji, do których można zgłosić się w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia.

Edukacja dostosowana do wieku

Prawidłowo prowadzona edukacja powinna być dostosowana do wieku oraz indywidualnych potrzeb i możliwości chorego. I tak:

• edukacja dzieci od wieku niemowlęcego aż po wiek przedszkolny - powinna uwzględnić całkowitą zależność małych pacjentów od rodziców w zakresie kontroli parametrów krwi, podawania insuliny oraz innych czynności związanych z chorobą; należy udzielić porad dotyczących radzenia sobie z nieregularnym, trudnym do przewidzenia poziomem glukozy, spożywaniem posiłków oraz zmiennej aktywności dziecka; przybliżyć problem niedocukrzenia, który w tej grupie wiekowej może mieć cięższy przebieg i pojawiać się częściej;
• u dzieci w wieku szkolnym - stopniowe usamodzielnianie się dziecka – nauka mierzenia poziomu cukru we krwi, rozpoznawania i reagowania na objawy jego nieprawidłowych stężeń, podawania insuliny; uświadomienie nauczycieli i personelu szkolnego, dostosowanie się do zajęć z wychowania fizycznego oraz kwestii posiłków w szkole;
• u młodzieży - wsparcie ze strony bliskich w okresie dojrzewania młodego człowieka; kontynuacja edukacji cukrzycowej i przygotowanie do w pełni samodzielnej i odpowiedzialnej kontroli choroby.

Inne źródła wiedzy na temat choroby

Wśród metod nauczania i źródeł wiedzy na temat choroby wymienić należy także:

• broszury i przewodniki zarówno dla dzieci jak i dorosłych, z odpowiednio dostosowanym, jasnym i zrozumiałym językiem dla każdej z grup;
• szkolenia grupowe, materiały audiowizualne, zawsze kontrolowane przez diabetologów;
• obozy wakacyjne, pozwalające na wzrost poczucia własnej wartości, doskonalenie umiejętności samokontroli i niezależności młodych pacjentów; obozy te to także bezpieczne (pod opieką profesjonalistów) wakacje dla pacjentów i chwila wytchnienia dla rodziców, to także wymiana doświadczeń z rówieśnikami chorymi na cukrzycę i nawiązywanie przyjaźni.

Optymalna edukacja dziecka z cukrzycą powinna być zatem połączeniem podstaw merytorycznych zapewnionych przez dobrego diabetologa, z pełnym wsparciem psychologicznym i emocjonalnym ze strony rodziców, bliskich, opiekunów szkolnych, personel medyczny. I przy odrobinie dobrej woli z każdej ze stron staje się możliwa do osiągnięcia.


Bibliografia

Symonides-Ławecka A. Cukrzyca u dzieci, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, ISBN 83-200-2390-4
Czech A., Tatoń J. Cukrzyca. Podręcznik edukacji terapeutycznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, ISBN 83-01-13115-2
Gromadzka-Ostrowska J., Toeplitz Z., Włodarek D. Edukacja prozdrowotna, SGGW, Warszawa 2003, ISBN 83-7244-416-1
Otto-Buczkowska E. Cukrzyca w populacji wieku rozwojowego - co nowego? Cornetis, Wrocław 2009, ISBN 978-83-61415-04-6