Leczenie cukrzycy.

Leczenie cukrzycy wymaga podejścia kompleksowego. Praktycznie tylko połączenie wszystkich poniższych elementów daje możliwość uzyskania prawidłowej glikemii (poziom glukozy we krwi), niezbędnej aby uchronić przed wystąpieniem powikłań.

Sposoby leczenia cukrzycy:

• leczenie dietetyczne
• wysiłek fizyczny 
• leczenie farmakologiczne
• edukacja terapeutyczna
  

Należy podkreślić, że leczenie niefarmakologiczne ma równorzędne znaczenie jak farmakoterapia. Czasami w początkowych stadiach cukrzycy typu 2 dieta i wysiłek fizyczny są wystarczające, aby kontrolować glikemię (poziom glukozy we krwi) bez stosowania leków i insuliny. Dopiero po kilku latach, gdy wyczerpią się zasoby endogennej (produkowanej przez własną trzustkę) insuliny, trzeba wprowadzić farmakoterapię.

Istotnym elementem leczenia każdego typu cukrzycy jest zmiana nawyków żywieniowych. Celem tych zmian jest:

• poprawa metabolizmu węglowodanów i tłuszczów
• powstrzymanie rozwoju powikłań, takich jak np. retinopatia
• zmniejszenie ryzyka rozwoju miażdżycy (hiperinsulinemia przyspiesza rozwój miażdżycy).

W celu ustalenia zaleceń żywieniowych istotne jest indywidualne podejście do każdego chorego i jego realistycznych możliwości.

Podstawy leczenia dietetycznego

Leczenie dietą ma podstawowe znaczenie w cukrzycy typu 2. W cukrzycy typu 1 również odgrywa istotną rolę, jednak w tym typie rezerwy wydzielania insuliny już się wyczerpały i leczenie cukrzycy insuliną jest konieczne już w momencie rozpoznania. W cukrzycy typu 1 ważne jest odpowiednie dopasowanie dawki insuliny do kaloryczności i ilości spożywanego pokarmu. Pozwala to na uzyskanie prawidłowego poziomu glukozy, tak ważnego przede wszystkim u chorujących na cukrzycę dzieci.

Otyłość, zwłaszcza brzuszna, jest najważniejszym środowiskowym czynnikiem ryzyka (nabytym w trakcie życia, w przeciwieństwie do czynników genetycznych) wystąpienia cukrzycy typu 2. Szacuje się, że ponad 75% osób, u których rozpoznano cukrzycę typu 2, jest otyłych lub ma nadwagę. W związku z tym najważniejszym krokiem leczenie cukrzycy dietą jest stopniowe, co prowadzi do realistycznej redukcji masy ciała. Dieta redukująca masę ciała pomoże kontrolować cukrzycę, a także uchronić przed negatywnymi skutkami otyłości, takimi jak nadciśnienia tętnicze, uszkodzenia stawów, a przede wszystkim miażdżyca.

Zwalczanie otyłości - główne zadanie w leczeniu cukrzycy typu 2

Zmniejszenie masy ciała o 5–10% powoduje poprawę metabolizmu węglowodanów i tłuszczów. Idea leczenia dietą jest niezwykle istotna i potrzebna w leczeniu cukrzycy. Jednak wprowadzenie wszystkich elementów leczenia dietą i wysiłkiem w życiu codziennym u pacjenta, u którego rozpoznano zaburzenia gospodarki węglowodanowej, jest bardzo trudne, a czasami wręcz niemożliwe. Problem ten dotyczy w dużej mierze osób z cukrzycą typu 2 rozpoznaną w starszym lub średnim wieku. Wiąże się to z wieloma czynnikami, takimi jak upodobania kulinarne, przyzwyczajenia czy domatorski tryb życia. 

Do ogólnych zasad tzw. diety „cukrzycowej” należą:

• konieczność regularnego spożywania posiłków
• zbliżona kaloryczność poszczególnych posiłków
• ograniczenie kaloryczności posiłków (w przypadku osób z otyłością)
• odpowiednio dobrany skład diety chroniący przed rozwojem powikłań cukrzycy, np. miażdżycy. 

Wiąże się to ze zmniejszeniem ilości cholesterolu w diecie. Jak widać, pod hasłem diety cukrzycowej kryje się zdrowy styl życia z regularnym spożywaniem posiłków o ograniczonej kaloryczności. Przed wprowadzeniem diety ważne jest określenie, czy chory ma prawidłową masę ciała czy nadwagę. U osób z nadwagą trzeba zmniejszyć ilość podawanych kalorii, u osób z niedowagą – zwiększyć.

Kaloryczność dzienna wszystkich posiłków

Podstawowym problemem u osób z rozpoznaną cukrzycą typu 2 jest nadwaga. Ważne jest, aby dobrze obliczyć docelową masę ciała, do jakiej pacjent powinien dążyć, odchudzając się (max. 2 kg utraty wagi na tydzień). Jest to, tzw. należna masa ciała. Oblicza się ją z 2 wzorów:

• reguła Broca (wzrost w cm – 100 =  należna masa ciała). Np. dla pacjenta o wzroście 170 cm powinna wynosić 70 kg
• reguła Lorentza: (wzrost w cm – 100 – 0,25x (wzrost w cm – 150). Np. przy wzroście 170 cm wynosi 65 kg.
  

W zależności od masy należnej i rodzaju wykonywanej pracy ustala się kaloryczność dzienną dla osób z cukrzycą bez nadwagi, wg poniższych wzorów:

• dla osób mało aktywnych, prowadzących siedzący tryb życia: 20–25 kcal/kg masy należnej
• dla osób pracujących ze średnim wysiłkiem: 25–30 kcal/kg
• osób ciężko pracujących 30–40 kcal/kg.
  

Osoby z cukrzycą i nadwagą powinny mieć obniżoną kaloryczność w stosunku do wyliczonej o 250–500 kcal/dobę. Zmniejszenie dobowej podaży kalorii o 500 kcal spowoduje zmniejszenie masy ciała o około 0.5 kg na tydzień. Ideałem jest włączenie w odpowiednim momencie umiarkowanego, regularnego wysiłku fizycznego. Obecnie nie zaleca się stosowania diet o bardzo małej ilości kalorii, np. 700 kcal lub nawet 1000 kcal na dobę. Takie diety często skazane są na niepowodzenia z powodu nadmiernej restrykcyjności, pozbawiają pacjenta poczucia nadziei na schudnięcie i powodują utratę zaufania do lekarza dietetyka.

Liczba posiłków w ciągu dnia

Osoby chorujące na cukrzycę typu 2, która jest leczona samą dietą lub dietą i doustnymi lekami, mogą spożywać ok. 3–4 posiłki dziennie. Osoby leczone insuliną powinny spożywać nie mniej niż 5 posiłków dziennie. Taka konieczność jest związana z intensywną insulinoterapią. Podawane kilkakrotnie w ciągu dnia zastrzyki z insuliny wymagają odpowiedniego zabezpieczenia w postaci spożytego posiłku. Dzięki temu możliwe jest uniknięcie niebezpiecznych dla życia stanów ostrej hipoglikemii (spadku stężenia glukozy we krwi).

Skład diety

• Prawidłowy stosunek podstawowych składników diety w cukrzycy:
  
  
• 25% - tłuszcze
• 55% - cukry
• 20% - białko
  

Białko - powinno stanowić 15–20% dawki dziennej energii. Preferowane jest białko z takich produktów jak rośliny, ryby i drób.

Tłuszcze - powinny stanowić poniżej 30% dziennej dawki kalorii. Jest to szczególnie ważne u osób otyłych, narażonych na rozwój powikłań cukrzycy w postaci miażdżycy. Obecnie uważa się, że tłuszcze nasycone (te szkodliwe) zawarte w mięsie i nabiale powinny stanowić maksymalnie 10% dobowej podaży energetycznej. Zaleca się spożywanie tłuszczów pochodzących z oliwy z oliwek, pestek winogron, jednak także w ograniczonych ilościach.

Węglowodany powinny stanowić 50–60% całkowitego dawki energii. Zalecane są głównie węglowodany złożone, takie jak skrobia, spożywane z dużymi ilościami błonnika zawartego w zbożach i innych produktach roślinnych. Spożycie większych ilości węglowodanów bez równoczesnego zwiększenia błonnika może powodować nasilenie hiperglikemii (wzrost cukru we krwi). Cukry takie jak sacharoza (zawarta w białym cukrze), fruktoza (cukier zawarty w owocach) można spożywać tylko w niewielkich ilościach lub całkowicie wyeliminować z diety.

Spożywanie alkoholu przez cukrzyków

Wpływ alkoholu na przebieg i leczenie cukrzycy może być zarówno pozytywny, jak i negatywny. Jednak w warunkach polskich, gdy wciąż znaczna część społeczeństwa spożywa duże ilości alkoholu wysokoprocentowego, zalecanie spożywania umiarkowanych ilości alkoholu jest problematyczne. 

Do zalet spożycia umiarkowanych ilości alkoholu należy jego korzystny wpływ na zmniejszanie czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Pozytywny wpływ wyraża się w postaci zwiększania ilości frakcji HDL cholesterolu, obniżaniu krzepliwości krwi oraz zmniejszeniu stężenia insuliny we krwi oraz zwiększeniu insulinowrażliwości.

Negatywny wpływ spożywania alkoholu wynika z jego znacznej kaloryczności (7 kcal/g alkoholu) oraz ze znacznego ryzyka hipoglikemii po jego spożyciu. Co ważne, hipoglikemia może wystąpić już po spożyciu małych ilości alkoholu, często nawet wiele godzin po spożyciu, a objawy upojenia alkoholowego są bardzo podobne do objawów hipoglikemii i obie te sytuacje łatwo pomylić. Istotnym problemem spożycia alkoholu jest ryzyko uzależnienia.
Obecnie dopuszcza się maksymalne spożycie:

• 20–30 g alkoholu (2–3 jednostki) dziennie dla mężczyzny 
• 10–20 g alkoholu (1–2 jednostki) dziennie dla kobiety w przeliczeniu na czysty etonal

Jedna jednostka (10 g) czystego alkoholu zawarte jest w 250 ml piwa, 100 ml wina i 25 g wódki


Bibliografia

Czech A., Idaszak D., Tatoń J. Żywienie w cukrzycy, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, ISBN 978-83-200-4194-1
Drzewowski J. Cukrzyca typu 2 - wybrane zagadnienia z patofizjologii, diagnostyki i leczenia, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2001, ISBN 83-88778-04-8
Sieradzki J. Cukrzyca, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 83-89861-90-0
Tatoń J. Postępowanie w cukrzycy typu 2 oparte na dowodach - standardy dla lekarzy, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002, ISBN 83-200-2707-1

Doustne leczenie cukrzycy