Metody leczenia cukrzycy

Cukrzyca to skomplikowane zaburzenie przemiany materii, dotyczące gospodarki węglowodanowej. Pod tą nazwą kryje się kilka jednostek chorobowych, powstających na nieco innym podłożu, które na poszczególnych etapach różnią się przebiegiem i rokowaniem. Wspólną cechą tych zaburzeń jest zwiększony poziom glukozy we krwi (hiperglikemia). Podstawowym problemem przyczyniającym się do powyższych nieprawidłowości są defekty działania lub nieprawidłowe wydzielanie insuliny.

Cukrzyca typu 1

Dotyczy głównie dzieci i ludzi młodych. Przyczyną jej jest niszczenie przez własny układ odpornościowy wysp trzustkowych produkujących insulinę. Objawy cukrzycy pojawiają się dopiero przy uszkodzeniu 80–90% komórek ß (wydzielających hormon). Wówczas gospodarka cukrowa ulega nagłemu załamaniu. Jedynym skutecznym sposobem leczenia jest uzupełnianie niedoborów hormonalnych przez podawanie insuliny do końca życia. Niezwykle istotną funkcję pełnią również odpowiednio dobrana dieta i wysiłek fizyczny.

Insulinoterapia

Schorzenie powoduje wyczerpanie się rezerw trzustkowych, podawanie insuliny należy wdrożyć od samego początku i kontynuować do końca życia. Trzeba też modyfikować dawki leku, w zależności od zapotrzebowania chorego (na początku obserwuje się resztkowe wydzielanie insuliny, więc ilość przyjmowanego leku może być mniejsza). Poza tym pewne stany (zakażenia, gorączka, wysiłek fizyczny) zmieniają zapotrzebowanie organizmu na insulinę.
Ponieważ jest to hormon białkowy, podaje się go we wstrzyknięciach podskórnych (po połknięciu zostałby strawiony w przewodzie pokarmowym i nie przedostałby się do krwi).

Obecnie dostępnych jest kilka rodzajów insulin. Różnią się czasem działania oraz osiągania najwyższego stężenia w surowicy. Insuliny szybko działające zaczynają być skuteczne po niespełna 15 minutach od wstrzyknięcia, najwyższy poziom osiągają po 1–2 godzinach, a ich działanie utrzymuje się do około 4 godzin. Analogicznie insuliny o pośrednim czasie działania zaczynają funkcjonować po 2–4 godzinach, szczyt możliwości przypada na 4–6 godzin od podania, a ustępuje po 10–16 godzinach. W przypadku insulin długo działających efekty widoczne są po 4–5 godzinach, maksymalne możliwości osiągają po niespełna 10 godzinach, a przestają funkcjonować po 16–20 godzinach. Od pewnego czasu dostępne są tzw. analogi bezszczytowe, których początek działania rozpoczyna się po mniej więcej 2 godzinach od podania i utrzymuje na tym samym poziomie przez całą dobę.

Obecność wielu rodzajów insuliny stwarza możliwość dostosowania rodzaju terapii do potrzeb i trybu życia chorego. Istnieje kilka możliwych modelów insulinoterapii. Jednak wydaje się, że najkorzystniej jest naśladować fizjologiczny schemat wydzielania hormonu. Polega to na stosowaniu niewielkich dawek insuliny długo działającej lub bezszczytowych analogów zapewniających względnie stałe stężenie przez całą dobę. Natomiast przed każdym jedzeniem powinno się wstrzykiwać leki szybko działające w ilości adekwatnej do obfitości posiłku.

Dużym przełomem w leczeniu cukrzycy było wprowadzenie pomp insulinowych, umożliwiających wielokrotne podawanie hormonu w ciągu doby bez konieczności każdorazowego wykonywania zastrzyków. Chorzy zyskali dzięki temu znaczną swobodę w zakresie odżywiania się i uprawiania sportu.

Dieta w cukrzycy typu 1

Dieta cukrzycowa opiera się na tych samych regułach zdrowego żywienia, co każde prawidłowo zbilansowane żywienie zdrowego człowieka. Posiłki powinny być przyjmowane regularnie, a ich kaloryczność podobna każdego dnia. Trzeba zwracać uwagę na odpowiednie proporcje składników pokarmowych.

Osoby leczone insuliną o stałym schemacie podawania powinny spożywać co najmniej 5 posiłków dziennie o z góry ustalonej kaloryczności i odpowiednim stosunku białek, cukrów i tłuszczów. W przypadku pompy lub wstrzykiwania krótko działającej insuliny przed każdym jedzeniem liczba posiłków jest dowolna.

Większość dziennego zapotrzebowania (50–60%) powinny stanowić węglowodany, ponieważ są głównym źródłem energii dla człowieka. Należy spożywać przede wszystkim cukry złożone, obecne w produktach zbożowych, warzywach i owocach. Natomiast trzeba prawie całkowicie wykluczyć węglowodany proste (sacharoza) ze swojej diety, ponieważ wchłaniają się bardzo szybko i powodują trudne do kontroli poposiłkowe hiperglikemie.

Przynajmniej 15% dziennego dowozu energii powinny dostarczać białka. Do diety należy włączyć przede wszystkim te pełnowartościowe (pochodzenia zwierzęcego) – zawierają wszystkie niezbędne rodzaje aminokwasów, w przeciwieństwie do większości białek roślinnych.

Spożycie tłuszczu trzeba ograniczyć do najwyżej 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego. Ważne jest, aby tłuszcze nasycone (zwierzęce) nie przekraczały 10% dostarczanej energii. Dużo zdrowsze są kwasy tłuszczowe nienasycone, znajdujące się w produktach pochodzenia roślinnego.

Wysiłek fizyczny a cukrzyca

Aktywność fizyczna odgrywa istotną rolę w leczeniu cukrzycy, ale może też być przyczyną niebezpiecznych stanów niedocukrzenia. Dlatego ważne jest zrozumienie jego wpływu na gospodarkę cukrową. Wysiłek sprawia, że komórki stają się bardziej wrażliwe na działanie insuliny (czyli więcej cząsteczek glukozy dostaje się do ich wnętrza, a co za tym idzie – obniża się jej stężenie we krwi). Jeżeli nie zmodyfikuje się terapii, poziom glukozy, która jest właściwie jedynym źródłem energii dla mózgu, może się niebezpiecznie zmniejszyć, prowadząc do objawów śpiączki. Dlatego ćwiczenia należy odpowiednio zaplanować. Przed wysiłkiem adekwatnie do planowanego natężenia i czasu jego trwania trzeba spożyć dodatkową ilość węglowodanów oraz zmniejszyć dawkę insuliny. Jeżeli ćwiczenia się wydłużają, warto pomyśleć o dodatkowym posiłku w ich trakcie.

Wiedza o cukrzycy

Jest nieodłącznym elementem terapii. Zrozumienie istoty choroby przez pacjenta znacząco zwiększa szansę na prawidłowy przebieg leczenia. Będzie on potrafił modyfikować dawki leków w zależności od stylu życia oraz diety. Ma to ogromny wpływ na opóźnienie rozwoju powikłań, które w znaczący sposób pogarszają jakość życia. Mówi się, że „kto więcej wie o cukrzycy, żyje dłużej”.

Przeszczep trzustki lub wysp trzustkowych

Są to alternatywne metody leczenia cukrzycy. Całą trzustkę przeszczepia się najczęściej razem z nerką u osób, u których choroba spowodowała niewydolność nerek. Umożliwia to uniezależnienie się od uciążliwych dializ oraz leczenia insuliną. Minusem jest konieczność leczenia hamującego układ odpornościowy (zapobiega odrzucaniu przez organizm przeszczepionych narządów, ale ma wiele działań niepożądanych). Transplantacja samych wysp wiąże się z mniejszym ryzykiem. Jednak po jakimś czasie ich komórki słabną i trzeba ponowić przeszczep.

Cukrzyca typu 2

To najczęściej spotykany rodzaj cukrzycy. Dotyczy do 4% społeczeństwa w naszym kraju. W tym przypadku problem odnosi się zarówno do działania insuliny, jak i jej wydzielania z wysp trzustkowych. Pod wpływem jakiegoś czynnika (najczęściej otyłości, ale skłonności dziedziczne też nie są bez znaczenia) komórki organizmu zaczynają być oporne na działanie insuliny. Potrzeba jej znacznie więcej, aby przetransportować glukozę do ich wnętrza. Trzustka produkuje coraz więcej hormonu, aż jej możliwości się wyczerpują i wyspy ulegają degradacji. Pojawia się nowy problem – niedobór insuliny przy utrzymującej się insulinooporności. Gospodarka węglowodanowa ulega załamaniu i rozwija się hiperglikemia. W 2 typie cukrzycy ogromną rolę odgrywają czynniki środowiskowe – styl życia, dieta, masa ciała i ilość ruchu. Leczenie rozpoczyna się od zmiany tych elementów. Przy ich odpowiedniej modyfikacji można się wyleczyć z tej strasznej choroby. Jeżeli nie jest to możliwe, wdraża się doustne środki przeciwcukrzycowe. Dopiero gdy trzustka utraci swoją zdolność do produkcji hormonów, rozpoczyna się insulinoterapię.

Dieta w cukrzycy typu 2

Odpowiednia dieta może stanowić jedyny sposób leczenia. Postępuje się tak zwykle na początku choroby. Przy przestrzeganiu zasad zdrowego żywienia (takich samych jak w cukrzycy typu 1) można uzyskać zupełnie prawidłowe poziomy cukru. Osoby z nadwagą powinny spożywać 250–500 kcal/dobę mniej, niż to wynika z ich zapotrzebowania. Przy stosowaniu leków doustnych liczba posiłków jest dowolna, ale oczywiście z zachowaniem zdrowego rozsądku.

Wysiłek fizyczny

Brak ruchu to jeden z czynników predysponujących do rozwoju cukrzycy. Natomiast regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko rozwoju choroby nawet o 60%. Ćwiczenia mają zbawienny wpływ na gospodarkę węglowodanową. Zwiększają wrażliwość tkanek na insulinę, więc przełamują insulinooporność. Poza tym w czasie wysiłku zwiększa się zużycie glukozy, a co za tym idzie – jej stężenie we krwi jeszcze bardziej spada.

Doustne leki przeciwcukrzycowe

Jeżeli dieta i wysiłek fizyczny są nieskuteczne lub, jak to częściej bywa, w naszym społeczeństwie nie są wprowadzane w życie, wkracza się z farmakoterapią. Wyróżnia się 2 główne grupy leków doustnych: pobudzające wytwarzanie insuliny w trzustce oraz zmniejszające stężenie glukozy we krwi. Dobiera się je w zależności od tego, czy przeważają insulinooporność czy niedobór hormonu. Leki z różnych grup można ze sobą łączyć, aby utrzymać lepszą kontrolę glikemii. Kiedy przestają być skuteczne, wprowadza się insulinę. Początkowo można stosować małe dawki przy jednoczesnym przyjmowaniu tabletek. Ostatecznie jednak przechodzi się na całkowitą insulinoterapię.

Insulinoterapia

Prowadzi się ją tak samo, jak w cukrzycy typu 1.

Cukrzyca ciężarnych

To każde zaburzenie gospodarki cukrowej, które pierwszy raz pojawiło się podczas ciąży. Przeważnie rozpoczyna się w drugiej połowie ciąży, ale czasami można je rozpoznać już w pierwszym trymestrze. Przyczyną jest znaczny wzrost stężenia hormonów działających przeciwnie do insuliny (estrogeny, progesteron, hormony łożyska) zwłaszcza po 20. tygodniu. W leczeniu stosuje się wyłącznie insulinoterapię.


Bibliografia

Colwell J.A. CUKRZYCA - nowe ujęcie diagnostyki i leczenia, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-87944-77-7
Grzeszczak W. Farmakoterapia w cukrzycy, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 978-83-60073-99-8
Czech A., Tatoń J. CUKRZYCA: Podręcznik diagnostyki i terapii, Elamed, Katowice 2009, ISBN 978-83-61190-01-1
Howorka K. Funkcjonalna insulinoterapia, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 1997, ISBN 83-86019-26-3

Doustne leczenie cukrzycy