Transplantacja trzustki

Transplantacja trzustki jest jedną z metod leczenia cukrzycy typu 1. Wykonuje się ją u pacjentów, u których występuje jednocześnie schyłkowa niewydolność nerek spowodowana nefropatią cukrzycową (czyli szkodliwym działaniem cukrzycy na nerki). Na świecie pierwszy przeszczep trzustki został przeprowadzony w 1966 roku przez zespół lekarzy – doktorów Kelly’ego, Lillehei’a, Merkela, Idezuki i Goetz’a. W Polsce zaś pierwszy dokonał tego zespół pod kierownictwem profesora Jacka Szmidt’a 4 lutego 1988 roku w Klinice Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej Akademii Medycznej w Warszawie.

Transplantacja trzustki na świecie i w Polsce

Na świecie dokonuje się trzech typów transplantacji trzustki:

• przeszczepu samej trzustki, u pacjentów z typem 1 cukrzycy ze współwystępującymi, ciężkimi, częstymi epizodami hipoglikemii (obniżenia poziomu cukru poniżej normy), z jednoczesną prawidłową funkcją nerek,
• jednoczasowego przeszczepu trzustki i nerki, wówczas oba te narządy pochodzą od jednego dawcy – sytuacja ta jest lepsza dla biorcy z powodu słabiej wyrażonej odpowiedzi jego układu odpornościowego na obce tkanki niż w przypadku przeszczepienia dwóch różnych narządów; zatem prognoza przyjęcia się przeszczepu jest w tym typie pomyślniejsza,
• przeszczepu trzustki po uprzednim przeszczepie nerki – w tym wypadku każdy z narządów pochodzi od różnych dawców.

W Polsce dokonuje się równoczesnego przeszczepu dwóch narządów: trzustki i nerki (jest to najczęściej wykonywany rodzaj przeszczepu trzustki na świecie). Najlepiej przeprowadzić zabieg tuż przed koniecznością zastosowania dializ w leczeniu niewydolności nerki – jest tzw. przeszczep wyprzedzający, wyprzedza on bowiem konieczność leczenia nerkozastępczego. W przypadku udanej operacji przeszczepiona trzustka podejmuje pracę i zaczyna sprawować kontrolę nad gospodarką węglowodanową organizmu (odpowiednio reguluje poziomy cukrów) i spełnia wszystkie funkcje zdrowego, sprawnego narządu. Znika tym samym potrzeba codziennego podawania insuliny czy poddawania się dializom (zabiegom oczyszczającym krew z toksyn w przypadku zaprzestania pracy nerek).

Niestety jak w przypadku transplantacji każdej innej obcej tkanki pacjent musi przyjmować do końca życia leki (w postaci tabletek) hamujące czynność układu odpornościowego (zapobiegające rozpoznaniu przeszczepu jako tkanki obcej).

Transplantacja trzustki i nerek - technika

Oba narządy wszczepia się w obrębie miednicy – po wewnętrznej stronie talerzy kości biodrowych. Tętnice trzustki i nerki łączy się z tętnicami biodrowymi wewnętrznymi, tak aby zapewnić stały dopływ krwi wraz z substancjami odżywczymi i tlenem niezbędnymi dla prawidłowego funkcjonowania ich komórek. Nie zawsze przeszczepia się całą trzustkę, gdy jednak ma to miejsce, od dawcy pobiera się również fragment dwunastnicy (do której trzustka w warunkach prawidłowych przylega) i łączy się go z dwunastnicą biorcy, tak by przewód trzustkowy (którym enzymy trawienne wydzielane przez trzustke dostają się do przewodu pokarmowego) mógł uchodzić do jelita. Chorych narządów biorcy nie usuwa się, tak więc po przeszczepie posiada on 3 nerki i dwie trzustki.

Czego spodziewać się po transplantacji trzustki i nerki?

Operacja jednoczesnego przeszczepu dwóch ważnych dla życia narządów stanowi duże obciążenie dla organizmu. Musi się on przystosować do zupełnie nowych warunków:

• nowego rytmu wydzielania insuliny i nowej równowagi cukrowej,
• stopniowego cofania się niekorzystnych zmian metabolicznych, spowodowanych kumulacją zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii z powodu złej dotychczasowej funkcji nerek biorcy,
• przystosowania się do słabiej funkcjonującego układu odpornościowego z powodu leków immunosupresyjnych (hamujących aktywność tego układu) i zwiększonego tym samym ryzyka infekcji.

Pierwszy miesiąc po operacji jest okresem krytycznym, w tym bowiem czasie dochodzi do największej liczby odrzutów przeszczepionych organów.

Zmiany po transplantacji trzustki i nerki

Po przeszczepieniu trzustki może dojść do zatrzymania a nawet cofnięcia się niektórych, niekorzystnych zmian powstałych w trakcie trwania cukrzycy. Korzystne zmiany zauważa się:

• w układzie nerwowym – po kilku latach od operacji możliwa jest poprawa czucia dotyku, czynności ruchowych a także funkcji układu wegetatywnego,
• średnio nasilone zmiany oczne, spowodowane hiperglikemią mogą ulec zatrzymaniu a nawet poprawie,
• zmniejsza się ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego takich jak udar mózgu czy zawał serca.

Niestety nadal należy liczyć się z możliwym wystąpieniem zespołu stopy cukrzycowej.

Możliwe powikłania transplantacji trzustki

Jak każdy zabieg operacyjny, także transplantacja trzustki nie jest wolna od ryzyka wystąpienia groźnych powikłań. Należy wśród nich wymienić:

• zakrzepicę naczyń przeszczepionego narządu,
• zapalenie trzustki/nerki,
• infekcje,
• krwawienie,
• i odrzucenie przeszczepu.

Odrzucenie przeszczepu może pojawić się natychmiast po operacji lub w dowolnej chwili w ciągu całego życia pacjenta. Wynika to z faktu, że przeszczepiona trzustka i nerka pochodzą od obcego organizmu, dlatego nasz system odpornościowy traktuje je jak intruza i próbuje zwalczyć. Odrzucenie przeszczepu jest stanem poważnym i powinno być natychmiastowo leczone. Aby zapobiec temu powikłaniu pacjent musi przyjmować zestaw leków immunosupresyjnych. W jego skład najczęściej wchodzą takie substancje jak cyklosporyna, azatiopryna i kortykosteroidy. Jednak ze względu na ryzyko odrzucenia przeszczepu ustalona na początku kombinacja i dawki leków mogą wymagać modyfikacji w odpowiedzi na aktualny stan pacjenta.

Chirurgiczne leczenie cukrzycy typu 1 wiąże się z ryzykiem, jak każdy przeszczep obcego organu. Jednak ma również wiele zalet, szczególnie dla osób z powikłaniami cukrzycy, takimi jak nefropatia cukrzycowa.


Bibliografia

Dyszkiewicz W., Jemielity M., Wiktorowicz K. Transplantologia w zarysie, AM Poznań, Poznań 2009, ISBN 978-83-60187-84-5
Pęczak L., Rowiński W., Wałaszewski J. Transplantologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004, ISBN 83-200-2746-2
Strojek K. Diabetologia, Termedia, Poznań 2008, ISBN 978-83-89825-08-7
Szczeklik A. (red.), Choroby wewnętrzne, Medycyna Praktyczna, Kraków 2011, ISBN 978-83-7430-289-0